Een duik in het verleden van Giethoorn: de rode beukeboom

GIETHOORN - In deze maandelijkse rubriek duikt Gerke van Hiele, predikant van de Doopsgezinde Gemeente, in het Gieters verleden. In deel 29 keert hij terug naar 1870, naar de beukeboom naast de kerk die helaas ziek is.

De enorme beukeboom aan de dorpsgracht naast de kerk staat er al heel lang, sinds mensenheugenis kunnen we wel zeggen. Hij is beeldbepalend in het beschermd dorpsgezicht rond de kerk en voor velen een fraaie illustratie van de schoonheid van Giethoorn. Mensen vragen ons wel eens naar de leeftijd van de boom. Ds. Abraham Mulder, hier in de oorlogsjaren (1941-1946) predikant, vertelt ergens dat hij nog een oud gemeentelid gekend had die de bouw van de kerk in 1871 bewust had meegemaakt. Deze ooggetuige, haar naam vermeldt hij helaas niet, vertelde hem dat toen ook de beuk moet zijn geplant. Zij had deze nog als een dun boompje gekend. De boom is dus ruim 150 jaar oud.

Opvallende verschijning

Zo’n rode beuk is een opvallende verschijning. Hij kan heel groot worden. Deze ‘Gieterse’ beuk (Fagus Sylvatica Atropurpurea) is maar liefst 23 meter hoog en heeft een kroondiameter van 18 meter. Het blad is bij het uitlopen dieprood en in het najaar bruinrood. Door de gesloten kroonstructuur biedt de boom ook een mooie verstopplaats voor vogels en insecten. Het is een prachtige boom voor een grote tuin. Rode beuken getuigden ook van rijkdom. Ze mochten ooit alleen geplant worden als je voldoende bunders grond of aanzien had. We zien ze daarom vooral bij buitens, herenhuizen en eigenerfde boerderijen. Natuurlijk staan ze ook bij monumentale kerken en pastorieën en niet te vergeten begraafplaatsen, al heeft ook daar een beuk niet het eeuwige leven. 

Vanwege dit laatste gegeven schrijf ik dit keer over hoe het er met de boom voorstaat. Velen zijn er aan gehecht. Deze boom heeft betekenis. Sommigen zijn er zelfs aan gehecht. Ieder op zijn eigen manier. Femmy Woltman-Groen dichtte ooit: 

De beukeboom 

Vlak naost de olde kaarke, 
daor stiet de beukeboom. 
Eur skiensel in de grachte, 
een beeld zo wondermooi. 
Hoe krachtig is eur strakke lief,
hoe siert de blaedertooi. 
‘k Wol zeggen ‘k eb eur o zo lief, 
die olde beukeboom, 
die olde beukeboom. 
As aarfsttinten zuchten, 
de grond bedekt mit blad, 
verspreidt ze alle vruchten, 
‘t is wat ze aachterlat. 
Veraandering in de natuur 
en siert een ni’je tooi. 
Bedekt een donzig witte vracht, 
die olde beukeboom, 
die olde beukeboom.
Het heden dreg ’t verleden, 
maar steeds vol levenslust. 
Een eeuw ver overschreden, 
eur leven kent gien rust. 
As ienheid mit de toren 
en ‘t blef een mooie droom 
Blief altied bi-j ons wonen
o olde beukeboom, 
o olde beukeboom.

Een beuk kan weliswaar oud worden, maar ook onverwachts kwetsbaar zijn. Afgelopen jaren viel er her en der in het land spontaan wel een om. Bij nader onderzoek bleken deze bomen hol en aangetast door parasieten als de tonderzwam en de korsthoutskoolzwam. Deze zijn berucht en liggen altijd op de loer. Deze parasieten tasten niet alleen het hout aan, maar ook de stabiliteit van de wortels. Denk maar aan de rode beuk bij Ramswoerthe in Steenwijk. In Giethoorn staat er gelukkig nog wel een hele rij aan de Beulakerweg. Mooi op stand daar dus, maar toch.

Slecht toekomstperspectief

Al jaren geleden is geconstateerd dat de beuk een gevaar kan gaan worden voor de omgeving. Daarom wordt hij al een jaar of tien gemonitord door een gespecialiseerd bedrijf. In 2018 en 2023 volgden vervolgonderzoeken. Afgelopen voorjaar kwam de boodschap dat het toekomstperspectief van de boom slecht is. De houtrot is progressief en de conditie van de boom verslechtert. Als leek kun je ook gewoon zelf zien dat de bladerenkroon minder dicht is geworden en dat er mos groeit onderaan de stam. Het advies was om binnen niet al te lange tijd een kapvergunning aan te vragen. We waren er allemaal even stil van.

Nieuwe boom

Dit is een echt verlies. Je moet er niet aan denken, je zou willen dat die olde beukeboom altijd zou blijven. Maar zo is ons leven niet en ook afscheid en verlies maakt er deel van uit. Het zal eerst een onvoorstelbare lege plek in het dorp zijn. Daarom wordt met zorg en aandacht naar een nieuwe boom (herplantingsplicht) gezocht. Goddank geeft de eikenboom die er naast staat ook schaduw, rust en koelte aan allen die even gaan zitten op een ‘Denk vriendelijk’ bankje bij de kerk. Soms moet je er even bij gaan zitten voordat je verder kunt. 

Inspiratie: Girbe Buist, Bijzondere bomen in Nederland, 250 verhalen, Meppel, Boom: 2010.