Een duik in het verleden van Giethoorn: de punter

GIETHOORN - In deze maandelijkse rubriek duikt Gerke van Hiele, predikant van de Doopsgezinde Gemeente, in het Gieters verleden. In deel 30 keert hij terug naar 1500, naar de authentieke houten punter. 

De eerste afbeeldingen van punters komen we tegen op schilderijen aan het begin van de 16^e eeuw. Waarschijnlijk zijn ze al veel ouder en nu de Canon van Nederland het jaar 1500 niet meer bezet met de geboorte van Karel V is dit er een mooi jaar voor. In den beginne was hier de punter, zou ik zeggen. Giethoorn is van oudsher een punterdorp. Deze ‘boerenbootjes’ zijn oerbootjes. Ze zijn ontwikkeld vanaf oude tijden voor een bepaald doel; ze zijn functioneel en wars van overbodigheden. Zo zijn aan deze ‘boerenbootjes’ nog vaak de stappen of trappen te zien waarlangs de mens van boom tot schip is gekomen. De mens moest varen. Hij zal zich vaak drijvende hebben moeten houden bij overstromingen en bij het bevaren van waterwegen. De tienduizend jaar oude boot van Pesse die in 1955 werd gevonden bij de aanleg van de A28 spreekt boekdelen. Deze werd met een bijl gemaakt uit de stam van een grove den. 

Vaardige handen

Op de punterwerf van Jeroen en Jan Schreur en Henk en Yvonne Wildeboer kwam er bij mij een kinderherinnering boven aan de werf in Heeg in Friesland waar houten rondbodemschepen geheel met de hand werden vervaardigd. Ik weet nog hoe het er rook. Mijn eerbied voor vakmanschap en ambachtelijkheid gaat zeker hier op terug. De geur van houtkrullen en teer, de hitte van het vuur en de stille schoonheid van een schip dat gestalte krijgt onder vaardige handen. Wie kan er nu zoiets moois maken? Op deze werven kun je als particulier nog steeds een punter laten bouwen. De subsidieregeling van de Gemeente Steenwijkerland loopt tot en met 2025. Deze is opgezet om zowel dit oude ambacht in ere te houden als de uitbreiding van de vloot van streekeigen schepen te stimuleren. Dit streven maakt deel uit van de visie van het Platform Duurzame ambachtelijke Ondernemers in de Weerribben-Wieden en de IJsselacademie om duurzame ambachten als rietsnijden, punterbouwen en visserij in stand te houden. Voor Giethoorn zouden dit nieuwe cultuur-historische attracties kunnen zijn. 

Iconisch beeld

Als er iemand veel voor het ‘punterbewustzijn’ heeft betekend is het wel Gait Berk (1927-2006) uit Kampen. Hij schreef al vanaf de jaren zestig over de punters en in 1984 het standaardwerk. Het was toen met de houten punters slecht gesteld. In de tachtiger jaren – na de viering van het 750 jarig bestaan van Giethoorn – nam de belangstelling weer toe. De punters horen nu eenmaal bij Giethoorn net als een gondel bij Venetië. Het is een iconisch beeld om zuinig op te zijn. Je weet ook niet wat je ziet op de Dag der dagen (7 augustus).

Punters waren ooit vooral werkboten, maar zoals vele andere voormalige bedrijfsvaartuigen bleken ze ook aantrekkelijke pleziervaartuigen.

Wonder

De punter is een wonder van eenvoud en veelzijdigheid. Technisch gesproken is de punter een smalle knikspant. De bekendste Gieterse punter is een achtspander. De lengte is circa 6,30 meter, de breedte circa 1,50 meter. Soms waren ze voorzien van een kaar (ruimte om gevangen vis levend te bewaren). Deze boten waren ooit vooral werkboten, maar zoals vele andere voormalige bedrijfsvaartuigen bleken ze ook aantrekkelijke pleziervaartuigen. De bouw van de punter is altijd maatwerk geweest. Het bouwmateriaal was meestal eikenhout. Het enkele zwaardje was symmetrisch van vorm en had een handgreep voor het omhangen. Geboomd, geroeid (Belt-Schutsloot) of zeilend met hun zo karakteristieke spriettuig waren de punters eeuwenlang beeldbepalend in Noord West Overijssel.

Schilderij José Gaastra

De punter is onderdeel van wat ’t Gieters gevaer wordt genoemd. Deze Gieterse vloot, te bewonderen bij Museum Giethoorn, bestaat uit het kleinste en waarschijnlijk jongste familielid het ‘bootie’, de punter en vervolgens twee zwaargewichten; het ‘vlot’ met een lengte van nog geen 10 meter en de ‘bok’ die gewoonlijk een paar meter langer is. In de jaren na de film Fanfare werd een door twee man geboomde zwart geteerde bok met een lading om en om staande koeien aan boord statig door het landschap schuivend, een unieke toeristische attractie. Zo werd trouwens ook met een bovenbouw en zitbanken de rondvaartboot geboren.

Bruidspunter

Ten slotte is er dan nog de bruidspunter om de grote dag geheel in stijl te vieren richting de kerk aan de Dorpsgracht of de trouwzaal van het oude Gemeentehuis aan de Hylkemaweg. Iedereen herinnert zich vast beelden van een jong stel in hun ranke huwelijksbootje op hoop van zegen. Voor ons allen een goede vaart!

Inspiratie: Gait L. Berk, De Punter, Haarlem: 1984 (2^e druk 1999).