Een duik in het Gieters verleden: het wandelende dorp

GIETHOORN - In deze maandelijkse rubriek duikt Gerke van Hiele, predikant van de Doopsgezinde Gemeente, in het Gieters verleden. In deel zeventien keert hij terug naar circa 1131, naar het begin van Giethoorn als wandelend dorp

Vlakbij de Otterskooi in Dwarsgracht staat een haveloos ANWB bord in de bekende vaalbruine kleur met slecht leesbare letters. De ANWB heeft voor de naar schatting 15.000 borden in ons land een speciale app Bord in beeld ontwikkeld om dergelijke borden met locatiegegevens te kunnen registreren. Ook de Gemeente Steenwijkerland is met de vervanging van de borden bezig. Nieuwsgierig stapte ik even van de fiets voor onderstaande tekst over Giethoorn als wandelend waterdorp:

Moeder en dochter van Giethoorn

De oorspronkelijke ontginningsbasis van Giethoorn lag langs het Giethoornse meer en de Walengracht bij Jonen. Van daaruit werd het moerassige veengebied in oostelijke richting ontgonnen. Wanneer de behoefte aan gras en bouwland groter werd, trok men de ontwateringssloten verder naar achteren. Door deze opstrekkende verkaveling ontstonden smalle en soms kilometerslange percelen. Zo kon het gebeuren dat wanneer de afstand tot de nieuwe cultuurgrond te groot werd, men de nederzetting gewoon verplaatste. Giethoorn is een voorbeeld van een wandelend dorp. Vanaf de oorspronkelijke ontginningsbasis verschoof de bewoning naar een veenpad ter hoogte van het huidige Dwarsgracht. In de 15^e en 16^e eeuw schoof Giethoorn verder naar het oosten. Via de Gieterse dijk (nu Beulakerweg) kwam men terecht bij een nieuw bebouwingslint daar waar nu de dorpsgracht loopt. De natte vervening (turfmakerij) werkte vanaf de 18^e eeuw in omgekeerde richting. Aan de aftakkingen Bouwersgracht, Pinkesloot, Cornelisgracht en Zuidergracht ontstond opnieuw een waterdorp: Dwarsgracht. Van Dwarsgracht mag je zeggen dat het zowel de moeder als de dochter van Giethoorn is.

Volgens historici is de wandelende nederzetting Giethoorn al in de eerste helft van de 12^e eeuw is ontstaan. Op grond van oude kaarten kan volgens archivaris Henk Frans gesteld worden dat de bakermat van Giethoorn bij het Giethoornsche Meer ligt. Muggenbeet en Jonen kunnen gezien worden als restanten van deze tweede nederzetting. Na de Allerheiligenvloed van 1170 nam de bevolking weer geleidelijk iets toe en kwamen er ook meer mensen wonen in dit gebied. Men begon heidevelden, bossen en moerassen te ontginnen om vervolgens het land te kunnen bebouwen. Het ontginnen van het slecht begaanbare veen begon met afwatering. Er werden hiertoe sloten gegraven in oostelijke richting haaks op het Gieterse meer. Mathiska Lont, boswachter bij Natuurmonumenten, liet in de uitzending Verborgen verleden over Giethoorn (NPO) heel mooi zien hoe het landschap in de loop der eeuwen hier vorm kreeg. Door de bewerking van de grond trad bodemdaling op (inklinking van het veen) en werd het land te nat om er op te boeren. De bewoners hadden het ‘recht van opstrek’ en konden dus steeds een eindje verhuizen naar nieuwe hoger gelegen akkers. Dit opschuiven was mogelijk tot men de grenzen van een naburige nederzetting zoals schoutambt Steenwijk of Wanneperveen bereikte. Deze langgerekte percelen zouden uiteindelijk ook het werk zwaar maken voor de vele ‘vaarboeren’ met hun ver gelegen hooi- en graslanden.

Vier keer verhuisd

Volgens Henk Frans is Giethoorn zelfs vier keer verhuisd, gemiddeld elke 175 jaar. Volgens hem is de allereerste nederzetting (ca. 986) op de Duin, een dekzandrug ongeveer twee kilometer ten zuidwesten van het Giethoornse meer tussen Blokzijl en Vollenhove. De tweede nederzetting (1131) bij het Giethoornse meer tussen Muggenbeet en Jonen. De derde nederzetting tussen Dwarsgracht en het Heldergat. De vierde nederzetting (ca 1500) langs de Gieterse diek (huidige Beulakerweg). Na de afgraving van het hoogveen wordt de Gieterse diek door stegen (voetpaden over kaden) met het voetpad langs de Dorpsgracht verbonden. De vijfde nederzetting (1640/1729) kwam te liggen langs de huidige Dorpsgracht. 

Dwarsgracht en Giethoorn zijn historisch meer met elkaar verbonden dan je op grond van de plaatsnamen zou zeggen. Ik vond het een ontdekking dat het huidige dorp Giethoorn in de tweede helft van de 18^e eeuw de binnen Dwarsgrachte werd genoemd, d.w.z. binnendijks of ten oosten van de Gieterse diek. Dwarsgracht werd toen als de buiten Dwarsgrachte aangeduid: buitendijks of ten westen van de dijk. De Gieterse diek was in het landschap bepalend geworden. De mensen aan beide kanten van de dijk zijn natuurlijk wel heel andere mensen. Ze kijken wat anders aan tegen de wereld. Dwarsliggers en dwarsdenkers gedijen hier vanouds goed. Er is in Dwarsgracht zelfs een gemengd koor dat Dwarsover heet. Het blijft een kwestie van timing, maar soms is het ineens tijd voor dwarskracht!

Inspiratie: Henk Frans, Driehonderd jaar in de permetatie, Uitgave in eigen beheer, 2015.